Beyin kararlarımızı gerçekten bizim için mi veriyor? Sinirbilimciden ezber bozan teori

İnsanların günlük yaşamda bilinçli şekilde karar verdiğine ilişkin algı, sinirbilim alanında yeni bir tartışmayla yeniden gündeme geldi. Indiana Üniversitesi’nden Prof. Dr. Tom James, karar verme sürecinin beynin içinde gerçekleşen birbirinden ayrı aşamalardan oluştuğu yönündeki yaygın görüşün gerçeği tam olarak yansıtmayabileceğini savundu.

James’e göre insanların “karar verdim” şeklinde deneyimlediği süreç, beynin içerisinde bulunan tek bir karar merkezinin faaliyetinden ziyade algı, hareket, beden ve çevrenin sürekli etkileşimi sonucunda ortaya çıkıyor olabilir.

Önce Algı, Ardından Karar Mı Geliyor?

Geleneksel yaklaşıma göre insan önce çevresindeki bir durumu algılıyor, ardından bu bilgi üzerinde düşünüyor, bir seçim yapıyor ve son olarak harekete geçiyor.

Bu modelde duyusal algı, bilişsel değerlendirme ve motor hareket birbirini takip eden aşamalar olarak ele alınıyor. Model tabanlı bilişsel sinirbilim başta olmak üzere pek çok yaklaşım da karar verme sürecini bu doğrusal yapı üzerinden açıklıyor.

Ancak James, insanların kendi deneyimlerinden yola çıkarak da kararları arzular, inançlar ve niyetlerin sonucunda ortaya çıkan eylemler olarak algıladığını belirtiyor.

“Sandviç Modeli” Sorgulanıyor

James, literatürde zaman zaman “sandviç modeli”olarak adlandırılan bu yaklaşımın beynin işleyişiyle tam olarak uyuşmadığını öne sürüyor.

Bu modele göre duyusal süreçler ile motor süreçlerin arasında ayrı bir bilişsel aşama bulunuyor ve bu aşamanın kararları veren bir mekanizma olduğu düşünülüyor.

James ise duyusal ve motor faaliyetlerin altında belirgin sinirsel mekanizmalar bulunmasına karşın, ikisinin arasında bağımsız bir“karar verici”olarak çalışan ayrı bir sinirsel sürecin gösterilemediğini savunuyor.

Kararlar Tek Bir Merkezden Çıkmıyor Olabilir

James’in yaklaşımında beynin davranışı yönlendirmek için özel olarak ayrılmış tek bir karar verme sistemine sahip olması gerekmiyor.

Bunun yerine duyusal, duyusal-motor ve motor süreçlerin birbiriyle sürekli etkileşim halinde “eylem seçimi”olarak tanımlanan davranışları ortaya çıkardığı düşünülüyor.

Bu bakış açısına göre beyin, beden ve çevre birbirinden bağımsız çalışan unsurlar değil. Süreçler aynı anda gerçekleşebilir ve birbirlerini karşılıklı olarak etkileyebilir. Dolayısıyla davranışın basit şekilde“algıla, düşün, karar ver ve harekete geç”sıralamasıyla açıklanamayabileceği belirtiliyor.

Fiziksel Süreçler Karar Mekanizmasını Yeniden Düşündürüyor

James, görüşünü felsefede Daniel Dennett gibi isimlerle ilişkilendirilen fizikselci bir çerçeve üzerinden ele alıyor.

Bu yaklaşımın temelinde fiziksel olayların fiziksel sonuçlar doğurması bulunuyor. James’in değerlendirmesine göre duyusal ve motor süreçler fiziksel mekanizmalara dayanıyor. Buna karşılık “karar” ayrı ve fiziksel olmayan bir süreç olarak ele alındığında, bu kararın tek başına fiziksel bir eyleme nasıl neden olduğu sorusu ortaya çıkıyor.

James bu nedenle davranışın arkasında mutlaka bağımsız bir“karar veren merkez”bulunması gerektiği fikrine karşı çıkıyor.

Karar Verdiğimizi Hissetmemiz Ne Anlama Geliyor?

James’in yaklaşımı, insanların karar verme deneyimini inkâr etmekten ziyade bu deneyimin beyinde nasıl ortaya çıktığına ilişkin farklı bir açıklama sunuyor.

Bu görüşe göre seçim yaptığımızı hissetmemiz, beynin içinde bir noktada oturup karar veren ayrı bir mekanizmanın bulunmasından ziyade algı, beden, hareket ve çevrenin sürekli etkileşiminin sonucu olabilir.

Journal of Cognitive Neuroscience’da yayımlanan çalışmasında James, davranışları açıklamak için “karar verme” ve “kontrol”gibi kavramların oldukça kullanışlı olduğunu, ancak bu kavramların beynin gerçekten bu şekilde çalışan ayrı bir sürece sahip olduğu anlamına gelmeyebileceğini savunuyor.